Nijmegen heeft het: gassen

Nijmegen heeft het: gassen

NIJMEGEN - Er is geen enkele andere stad in Nederland die ze heeft. Alleen Nijmegen kent gassen en gasjes. Deze kleine stegen in het stratenpatroon van onze stad zijn erg bijzonder.

Het woord ‘gas’ (of ‘gasse’) kwam in de vijftiende eeuw al voor in het Nederlands en betekende ‘onverharde weg’. Het stamt af van het Duitse ‘Gasse’. In Duitsland en Oostenrijk liggen honderden gassen, maar in Nederland komen we in totaal niet verder dan 18. En die liggen ook nog eens zonder uitzondering in Nijmegen. In Amsterdam zijn ook gassen geweest, maar alleen in de spreektaal, niet in de officiële straatbenaming. Een gas werd gezien als een onreine doorgang, vaak slechts een smalle doorgang tussen een paar huizen, naar achterliggende woningen van armere mensen. Een blinde of doodlopende steeg werd in Nijmegen ook wel een halvegas genoemd. Twee voorbeelden hiervan waren 'het Halvegesken in de Ziekerstraat' (1695) en 'het Halvegasken in de Houtstraat' (1709-1721).

(Tekst gaat verder onder de video)

Steeg

De Nijmeegse gasjes zijn stuk voor stuk nauwe straatjes die in andere binnensteden waarschijnlijk het achtervoegsel -steeg hebben gekregen. Ooit waren er in Nijmegen nog veel meer van dit soort gassen, maar die zijn in de loop der tijd allemaal verdwenen. Door oorlogsgeweld of door de vernieuwingsdrang in de Benedenstad. Nijmegen kent overigens maar één steeg: de Smallesteeg. En dit is nou niet bepaald een smal straatje in de stad.

Duitse Keizerstad

Waarom komen de gassen nu uitgerekend voor in Nijmegen? Hoogstwaarschijnlijk hangt dat samen met het feit dat Nijmegen een oude Duitse Keizerstad is. Keizer Hendrik VI is in 1165 ook in Nijmegen geboren. De dubbele adelaar en de keizerskroon in het stadswapen herinneren eraan dat Nijmegen een Keizerstad is geweest. Dat weten de meeste Nijmegenaren wel. De gassen herinneren daar dus ook aan.

Achttien Nijmeegse gassen

Alle gassen die Nijmegen op dit moment kent, zijn het Arsenaalgas, Bezembindersgas, Duivengas, Gulden Wagengas, Hanengas, Kabelgas, Karrengas, Kerkegasje, Keumegas, Kronenburgergas, Lompenkramersgas, Mussengas, Ottengas, Papengas, Pepergas, Vinkegas, Vlaamsche Gas en het Vijfringengas.

De illustratie bij dit artikel: Gezicht in het gasje 'De Hel' bij het Kelfkensbosch in Nijmegen door Rudolphus Lauwerier (1883). Afkomstig van: collectiegelderland.nl